همه چیز درباره ریتالین (متیل فنیدات)

 دکتر طیبه احمدیان راد

ريتالين نام تجاري دارويي به نام متیل فنیدیت ( Methylphenidate ) است كه از دسته داروهاي محرك سيستم مغزي است.

اشكال دارويي

اين دارو به شكل قرص هاي ده ميلي گرمي در بازار دارويي موجود است.

مكانيسم اثر

ریتالین با اثر بر قشر مغز و تالاموس و با جلوگيري از جذب مجدد دوپامین در سلول هاي عصبي عمل مي كند. (دوپامین یکی از مواد شیمیایی است که در انتقال عصبی نقش دارد).

استریاتوم مغز

ثابت شده که ناحیه استریاتوم مغز (در شکل به رنگ سبز نشان داده شده) به متیل فنیدیت پاسخ می دهد و ممکن است یک عامل برای رابطه بین مصرف متیل فنیدات و حرف زدن زیاد باشد!

موارد مصرف

1-ريتالين به عنوان يكي از اجزاي عمده برنامه درماني است كه براي اعمال اثر تثبيت كننده در كودكان با سندرم رفتاري پيچيده (كه به عنوان سندرم فعاليت مفرط كودكان نيز شناخته مي شود)، آسيب جزيي مغز يا اختلال جزيي يا غير عمده كار مخ تجويز مي شود. ساير اقدامات اين برنامه درماني شامل روانشناسي آموزشي و اجتماعي است.

2-اين دارو براي كنترل علايم ناركولپسي (بیماری خواب زیاد) مصرف مي شود. از مصارف جانبي اين دارو كمك به كاهش اختلالات رفتاري (كاهش عصبانيت و بهبود حافظه) و نيز چاقي است.

اين دارو در بزرگسالان باعث افزايش فعاليت حركتي، افزايش هوشياري فكري، كاهش احساس خستگي و شادابي روحيه و احساس سرخوشي خفيف مي گردد. در سندرم فعاليت مفرط كودكان، ‌اين دارو داراي اثر آرام كننده متناقض است و سبب كاهش فعاليت مفرط و افزايش دامنه تمركز مي شود.

روش مصرف

مقدار مصرف دارو به وسيله پزشك معالج تعيين مي شود و بهتر است 45-30 دقيقه قبل از غذا مصرف شود. اگر در طول يك ماه پس از تنظيم مقدار مصرف مناسب دارو، پيشرفتي در وضعيت بيمار مشاهده نشد، توصيه مي شود كه مصرف دارو قطع شود.

موارد منع مصرف

موارد منع مصرف این دارو شامل حساسيت به دارو، اضطراب، فشار رواني زياد، افسردگي رواني شديد، سندرم Tourette يا سابقه خانوادگي ابتلا به آن، ‌گلوكوم (بیماری آب سیاه چشم)، تيك حركتي و كودكان زير شش سال است.

موارد احتياط

سابقه تشنج يا بي ثباتي عاطفي مانند سابقه اعتياد به داروها يا الكليسم، اعتياد، افزايش فشار خون، ECG (الکتروکاردیوگرافی یا نوار قلب) غیرطبیعی موارد احتیاط این دارو هستند.

درمان با اين دارو در كودكان نبايد براي مدت نامحدود ادامه پيدا كند. مصرف دارو معمولاً پس از رسيدن بيمار به سن بلوغ قطع مي شود.

اندازه گيري فشارخون در فواصل دوره اي، در طول درمان، بخصوص در بيماران مبتلا به زيادي فشار خون توصيه مي شود. شمارش تام (کامل) سلول هاي خون و پلاكت ها و پي گيري ميزان رشد و افزايش وزن و قد در كودكان نیز بايد انجام گيرد. زيرا احتمال مهار رشد با مصرف طولاني مدت اين دارو وجود دارد.

همچنین ارزيابي مجدد درمان در سندرم رفتاري پيچيده كودكان انجام گیرد (به صورت قطع درمان در فواصل دوره اي تا در صورت عود علايم رفتاري و بررسي شدت آن،‌ نسبت به ادامه درمان تصميم گرفته شود. كاهش تدريجي مقدار مصرف ممكن است براي جلوگيري از بروز علايم ناشي از قطع مصرف دارو لازم باشد).

مصرف نامناسب

مصرف نامناسب متیل فنیدات ممكن است موجب ايجاد تحمل قابل ملاحظه و وابستگي جسمي يا رواني نسبت به آن شود. در دوران بارداري و شيردهي بايد با احتياط مصرف شود.

عوارض جانبي

درد قفسه سينه، حركات غيرارادي بدن با ضربان كوبنده سريع يا نامنظم قلب، درد مفاصل، بثورات پوستي يا كهير، تب بدون دليل شناخته شده يا كبودي غيرعادي (واكنش حساسيت مفرط) عوارض جانبی مصرف این دارو هستند.

تاري ديد يا هرگونه تغيير در بينايي، تشنج، تغييرات خلقي و رواني، ‌گلودرد و تب (ناشي از كاهش گويچه هاي سفيد) و خستگي يا ضعف غيرعادي ناشي از كم خوني نيز از عوارض نادر آن هستند.

از عوارضي كه در صورت تداوم يا مزاحمت نياز به توجه پزشكي دارند عبارتند از: كاهش اشتها يا اشكال در به خواب رفتن، عصبانيت، سرگيجه، خواب آلودگي،‌ سردرد، ‌تهوع، درد معده و كاهش غيرعادي وزن بدن.

از عوارضي كه احتمالاً نشان دهنده علايم قطع مصرف دارو هستند و نياز به توجه پزشكي دارند، افسردگي رواني شديد،‌ رفتار غيرعادي و خستگي و ضعف غيرعادي هستند.

تداخل دارويي

كافئين،‌ ساير داروهاي محرك مغزي مانند آمانتادين، داروهاي كاهنده اشتها،‌ داروهاي ضد تشنج، داروهاي خوراكي ضد انعقاد، داروهاي پايين آورنده فشار خون و مدر، داروهاي ضد افسردگي و تنگ كننده عروق ممکن است تداخل دارویی ایجاد کنند.

نكات قابل توصيه

1-براي كاهش احتمال بروز بي خوابي، آخرين نوبت مصرف دارو بايد قبل از ساعت شش بعد از ظهر باشد.

2-دارو را بيش از مقدار توصيه شده مصرف نكنيد زيرا ممكن است موجب اعتياد شود.

3-درصورتي كه يك نوبت مصرف دارو را فراموش كرديد به محض به ياد آوردن، آن را مصرف كنيد و نوبت هاي مصرف بعدي آن روز را بر طبق برنامه عادي مصرف كنيد، ولي مقادير مصرف بعدي را دو برابر نكنيد.

4-به منظور بررسي پيشرفت درمان به طور منظم به پزشك مراجعه كنيد.

5-درصورت بروز سرگيجه احتياط كنيد.

نکات مورد توجه از زاویه پزشكي-پرستاري عبارتند از:

1-قطع مصرف يا كاهش دارو در مواجهه با علايم متناقض شديد

2-كنترل دقيق علايم حياتي و پرهيز از تجويز قبل از خواب

3-كاهش آستانه تشنج در مبتلايان به تشنج

4-قطع مرحله اي دارو در اواخر هفته و زمان هاي كاهش استرس

5-داراي پتانسيل اعتياد بالا

6-كاهش توانايي در انجام كارهاي نيازمند هوشياري

7-خطر مهار رشد كودكان و نوجوانان

8-پرهيز از جويدن به ميزان كافي

9-استراحت به ميزان كافي

علايم مسموميت

سرخوشي، گيجي، كوما، روان پريشي، آشفتگي، سردرد، استفراغ، خشكي دهان، گشادي مردمك، صدمه زدن به خود، تب، تعريق، لرزش، پرش عضلات، تشنج، گر گرفتگي، پرفشاري خون، تپش قلب علایم مسمومیت ناشی از این دارو هستند.