همه چیز درباره هورمون ها

دکتر مونا زارع

دستگاه درون ريز متنوع و پيچيده است. اين دستگاه مواد خامي به نام هورمون ترشح مي كند. هورمون يك كلمه يوناني است و به معني «من برمي انگيزم» است. هورمون ها موادی شيميايي هستند و ويژگي هاي خاصي دارند. از جمله آن كه در پاسخ به يك محرك خاص ساخته و ترشح مي شوند و اگر وارد جريان عمومي خون شوند پيام را در سرتاسر بدن حمل مي كنند و آن را به تمام سلول ها مي رسانند.

دستگاه درون ریز

هورمون به وسيله يك سلول يا گروهي از سلول ها به داخل مايعات داخلي بدن ترشح شده و اثر كنترلي روي سلول هاي ديگر بدن دارد. هورمون ها به گيرنده هاي اختصاصي خود كه روي سلول هدفشان قرار دارد متصل مي شوند. اتصال هورمون به گيرنده موجب بروز پديده هاي مختلف در داخل سلول مي شود. گيرنده ها بايد هورمون را از ميان ميليون ها مولكول ديگر كه در معرض آن قرار دارند تشخيص دهند. برخي هورمون ها اعمال موضعي (مربوط به محل خاصي در بدن) و برخي اعمال عمومي دارند.

اكنون دانسته شده است كه:

-هر هورمون مي تواند بر چندين سلول متفاوت اثر كند.

-هر سلول معين مي تواند تحت تأثير بيش از يك هورمون باشد.

-و هورمون ها مي توانند اثرات مختلفي را در يك سلول يا سلول هاي مختلف اعمال نمايند.

انواع هورمون ها:

هورمون ها به چند گروه شيميايي تقسيم مي شوند: هورمون هاي استروئيدي، هورمون هاي پروتئيني يا پپتيدي، هورمون هاي آميني و هورمون هاي پروستانوئيدي.

ساختار هورمون ها و ذخيره آنها چگونه است؟

ساخته شدن (سنتز) هورمون هاي پروتئيني، شبيه ساخته شدن ساير پروتئين ها است. اين هورمون ها در شبكه اندوپلاسمي ساخته مي شوند و معمولاً در ابتدا به شكل پره پروهورمون هستند. اين پيش سازها در داخل شبكه اندوپلاسمي شكسته شده و به پروهورمون تبديل مي شود، در دستگاه گلژي بسته بندي شده و در داخل وزيكول ها (ساختارهايي كيسه مانند) به هورمون تبديل مي شود. هورمون های پلی پپتیدی و پروتئینی تا زمان نیاز در وزیکول های ترشحی ذخیره می شوند. هورمون هاي استروئيدي معمولاً‌ از كلسترول ساخته مي شوند و انبار نمي شوند. اگرچه معمولاً ذخيره هورموني بسيار اندكي در سلول هاي توليد كننده هورمون وجود دارد.

هورمون هاي آميني از اسيد آمينه تيروزين مشتق مي شوند و ذخيره مي شوند.

هورمون ها چگونه در بدن منتقل مي شوند؟

نحوه انتقال هورمون

هورمون ها بعد از آزاد شدن مي توانند به صورت آزاد و يا متصل به پروتئين هاي خاصي در گردش خون حمل شوند. هورمون هاي محلول در آب (مثل پپتيدها و هورمون اپي نفرين) در آب پلاسما حل شده و به وسيله خود پلاسما منتقل مي گردند. ولي هورمون هاي استروئيدي و تيروئيدي و ويتامين D (ويتامين D نوعي هورمون است) در خون به طورعمده به پروتئين هاي موجود در پلاسما مي چسبند و به وسيله آنها در خون گردش مي كنند و تا زماني كه از پروتئين هاي پلاسما جدا نشده باشند غيرفعالند. (چون نمي توانند به آساني از ديواره مويرگ ها انتشار پيدا كنند و به سلول هاي هدفشان دسترسی يابند) و مي توان آنها را به عنوان ذخيره قلمداد كرد.

هورمون ها چقدر در خون عمر مي كنند؟

نيمه عمر هورمون در خون به طور مستقیم با ميزان اتصال به پروتئين ارتباط دارد. هورمون هايي كه به پروتئين هاي پلاسما مي چسبند با سرعت بسيار آهسته تري از خون پاك مي شوند و ممكن است براي چندين ساعت يا حتي چندين روز در خون باقي بمانند. به عنوان مثال نيمه عمر هورمون هاي استروئيدي غدد فوق كليه، در گردش خون از 20 تا 100 دقيقه است. در حالي كه نيمه عمر هورمون هاي تيروئيد كه به پروتئين چسبيده اند ممكن است به درازاي يك تا شش روز باشد. (نيمه عمر يك ماده شيميايي مدت زماني است كه طول مي كشد تا غلظت آن به نصف مقدار اوليه برسد).

غلظت هورمون ها در گردش خون و سرعت ترشح آنها چقدر است؟

غلظت هورمون هاي مورد نياز به طور غيرقابل تصوري اندك است. غلظت هورمون ها درخون در محدوده حداقل يك پيكوگرم (يك ميليونيوم ميليونيوم گرم) در هر ميلي ليتر خون تا حداكثر چند ميكروگرم (ميليونيوم گرم) در هر ميلي ليتر خون است.

به همين ترتيب، سرعت ترشح هورمون هاي مختلف نيز فوق العاده اندك است و معمولاً بر حسب ميكروگرم يا ميلي گرم در روز تعيين مي شود.

فرايندهاي بسيار تخصص يافته اي در بافت هاي بدن وجود دارند كه حتي به اين مقادير اندك هورمون ها امكان مي دهند تا يك كنترل قوي روي بدن داشته باشند.