ساختمان دستگاه بینایی

Submit to FacebookSubmit to Google BookmarksSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn

 دکتر مونا زارع

دستگاه بینایی از یک قسمت اصلی (چشم) و یک  سری ضمائم (غدد اشکی و پلک ها، ابروان و مژه ها) تشکیل شده است. کره چشم قسمت اصلی دستگاه بینایی است که در یک حفره استخوانی از جمجمه قرار گرفته است. به این حفره استخوانی کاسه چشم می گویند.

ساختمان چشم

کاسه چشم مثل هرمی است که قاعده آن در جلو و رأسش در عقب قرار دارد. کاسه چشم با داخل جمجمه و با حفره زیر گیجگاهی و با حفره بینی ارتباط دارد و این ارتباطات باعث انتقال عفونت به داخل یا خارج جمجمه می شود.

ساختمان کره چشم

کره چشم عضو محیطی دستگاه بینایی است که در حفره استخوانی کاسه چشم قرار گرفته و توسط چربی کاسه چشمی در بر گرفته شده است. این کره به وسیله کپسولی از چربی جدا شده است. به این کپسول، کپسول «فاسیایی تنون» می گویند. قطر عمودی کره چشم 23.5 میلی متر و قطرهای عرضی و جلوی-عقبی آن 24 میلیمتر است. کره چشم در وسط کاسه چشم واقع نشده بلکه به دیواره های بالایی و داخلی کاسه چشم نزدیک تر است.

پوسته یا دیواره کره چشم از سه لایه درست شده است:

لایه خارجی

لایه میانی (عروقی) که رگ های خونی دارد.

لایه داخلی که همان شبکیه است.

لایه خارجی

لایه خارجی از دو قسمت صلبیه و قرنیه درست شده است، به طوری که پنج ششم عقبی آن صلبیه و یک ششم جلویی آن قرنیه را می سازد. بنا براین قرنیه یک قسمت دایره ای شکل با تحدب به جلو است.

صلبیه: این لایه از بافت همبندی است و رنگ آن در خارج سفید است. صلبیه دو دیواره داخلی و خارجی دارد. دیواره خارجی محل اتصال عضلات خارجی کره چشم است و دیواره داخلی با مشیمیه که جزئی از لایه میانی (عروقی) است، در تماس است. بین دو لایه مشمیه و صلبیه مقداری بافت همبند سست وجود دارد.

دیواره خارجی صلبیه به وسیله کپسولی از بافت همبند به نام کپسول تنون پوشیده می شود. روی آن پرده ملتحمه است. خارج تر از کپسول تنون لایه چربی را داریم که کره چشم را در بر می گیرد و آن را از کاسه چشم جدا می کند. این توده چربی را توده چربی چشمی می نامند.

در جایی که صلبیه به قرنیه وصل می شود یک خط دایره ای شکل به نام حاشیه کره (Limbus) وجود دارد. در داخل حاشیه کره شبکه وریدی مدوری وجود دارد که آن را مجرای وریدی یا مجرای اشلم می نامند.

یک سری اعصاب و رگ ها به کره چشم وارد می شود یا از آن خارج می شود بدین جهت صلبیه دارای سوراخ های جلویی-عقبی و طرفی است.

از وسط عصب بینایی، شریان (سرخرگ) و ورید (سیاهرگ) مرکزی شبکیه عبور می کند.

ساختمان قرنیه (Cornea): قرنیه  قسمت شفاف لایه خارجی در جلو می باشد و تحدب آن به سمت جلو است. قبل از ورود نور به عدسی، نور در قرنیه شکست می یابد. قرنیه عروق خونی ندارد (چون) برای عبور نور باید شفاف باشد و بنابراین از طریق انتشار تغذیه می شود. قرنیه به علت چینش منظم الیاف کلاژن و کم آب بودن نسبی آن شفاف تر از صلبیه است.

لایه میانی (عروقی)

لایه عروقی چشم پرده  ای عروقی و رنگ دانه دار می باشد و شامل سه قسمت است:

مشیمیه (Chroid)

اجسام مژگانی

عنبیه

مشیمیه: مشمیه (کروئید) پرده ای نازک و پر عروق است که دارای یک سطح داخلی و یک سطح خارجی است. روی آن و در ضخامت آن رگ ها و اعصاب مژگانی عبور می کنند. سطح خارجی مشیمیه با صلبیه و سطح داخلی آن با شبکیه مجاور است. قسمتی از مشیمیه در جلو به صورت یک دایره دندانه دار است و به آن Ora Serrata می گویند. قسمتی از مشیمیه در عقب به وسیله عصب بینایی و عروق مژگانی سوراخ می شود.

اجسام مژگانی: اجسام مژگانی (Ciliary Bodies)  دارای سطح مقطع مثلثی شکل هستند. در ضخامت آن رشته های عضلانی وجود دارد. این اجسام دارای زوائدی به نام زوائد مژگانی هستند. بین این زوائد دره های مژگانی وجود دارد. از این دره ها رشته هایی لیفی به عدسی متصل می شوند که رباط های آویزان کننده عدسی نام دارند. سطح داخلی جسم مژگانی در عقب مجاور مشیمیه و در جلو به عنبیه وصل است. قسمت جلویی آن دارای زوائد مژگانی و قسمت عقبی آن صاف است. کنار محیطی اجسام مژگانی به شکل دایره ای دندانه دار است. سطح خارجی جسم مژگانی در تماس با صلبیه است.

انقباض رشته های عضلانی مژگانی باعث شل شدن رباط های آویزان کننده عدسی و افزایش تحدب عدسی می شود که قدرت عدسی را بالا می برد.

عنبیه (Iris): عنبیه به صورت یک حلقه مدور با یک سطح جلویی و یک سطح عقبی است (اگر به چشم فردی نگاه کنیم قسمت سفید رنگ، صلبیه و قسمت رنگی عنبیه نام دارد). سطح جلویی آن دارای رنگدانه و مجاور اتاق جلویی چشم است. سطح عقبی آن مجاور اتاق عقبی چشم است. لازم به ذکر است که بین عدسی و قرنیه فضایی وجود دارد که توسط عنبیه به دو فضای ثانویه تقسیم می شود: 1) فضای خلفی (عقبی)، که بین عنبیه و عدسی است و اتاق خلفی نام دارد. 2) فضای قدامی (جلویی) که بین عنبیه و قرنیه قرار دارد و اتاق قدامی نام دارد. ارتباط این دو اتاق از طریق سوراخ مردمک است.

لایه داخلی یا شبکیه (Retina)

شبکیه لایه ای از بافت عصبی است. بخش اعظم آن در قسمت های طرفی و عقب است و شبکیه بینایی نامیده می شود. قسمت جلویی شبکیه سلول های گیرنده بینایی ندارد و شبکیه کور نامیده می شود (این قسمت، سطح داخلی اجسام مژگانی و سطح عقبی عنبیه را می پوشاند).

شبکیه از نظر سلولی لایه های زیادی دارد که در آن سه لایه مهم ترند:

1) سلول های گیرنده نور که همان سلول های استوانه ای و مخروطی (Rod and Cone) هستند که رنگدانه دارند و در مقابل نور واکنش نشان می دهند.

2) سلول های دو قطبی

3) سلول های گانگلیونیک.

آکسون سلول های گانگلیونیک، عصب بینایی را تشکیل می دهند.

قسمتی از شبکیه که عصب بینایی را می سازد، سلول های گیرنده بینایی ندارد و به آن نقطه کور می گویند. هم چنین به دلیل این که این قسمت برآمده است آن را  Optic disc یا پاپیلای عصب بینایی نیز می نامند.

لکه زرد چیست؟

قسمتی از شبکیه (نزدیک قطب عقبی آن) است که دارای تجمعی از سلول های حساس به رنگ (سلول های مخروطی) می باشد. قسمت مرکزی لکه زرد کمی فرو رفته است و به آن حفره مرکزی می گویند.

محتویات کره چشم چیست؟

محتویات کره چشم شامل 1) زلالیه؛ 2) عدسی و 3) زجاجیه است.

زلالیه: زلالیه مایعی است که  از طریق شبکه شریانی (سرخرگی) مژگانی که در ضخامت جسم مژگانی قرار دارد، ترشح می شود. ابتدا در اتاق خلفی ترشح شده و بعد از طریق مردمک به اتاق قدامی چشم می آید و در آخر از طریق کانالی به جریان خون وریدی (سیاهرگی) بر می گردد.

عدسی: عدسی یا لنز، (جسم) محدب الطرفینی استکه تحدب دیواره جلویی آن کمتر از دیواره است. جنس آن بافت همبندی سلولی است. عدسی، عروق خونی ندارد (پس از طریق انتشار مواد به آن تغذیه می شود). عدسی توسط رباط آویزان کننده عدسی نگهداری می شود. بین عدسی و قرنیه فضایی وجود دارد که توسط عنبیه به دو فضای ثانویه تقسیم می شود:

1) فضای خلفی (عقبی)، که بین عنبیه و عدسی است و اتاق خلفی نام دارد.

2) فضای قدامی (جلویی) که بین عنبیه و قرنیه قرار دارد و اتاق قدامی نام دارد. ارتباط این دو اتاق از طریق سوراخ مردمک است.

زجاجیه (Vitrous Body): زجاجیه از یک ماده ژله مانند و بی رنگ تشکیل شده است. زجاجیه عروق خونی ندارد و (بنابراین) جهت عبور نور، شفاف است. در سطح جلویی آن فرورفتگی وجود دارد که دیواره عقبی عدسی روی آن تکیه می کند. زجاجیه چهار پنجم حجم کره چشم را اشغال می کند. سطح عقبی آن در تماس با دیسک بینایی است.

عضلات کره چشم چه می کنند؟

عضلات کره چشم باعث حرکت کره چشم می شوند. کره چشم می تواند بدون جابه جایی طول محورهای عرضی، عمودی و جلویی- عقبی حرکت کند. هر یک از عضلات کره چشم مخصوص نوعی از حرکت هستند. مثلاً نوعی از آنها باعث حرکت چشم به بالا و داخل می شود، نوع دیگر باعث حرکت به پایین و داخل، نوعی باعث حرکت چشم به داخل و نوعی دیگر باعث حرکت آن به خارج می شود، نوعی باعث چرخاندن چشم می شود و ....

سرخرگ اصلی چشم سرخرگ (شریان) چشمی است که از آن شاخه های مختلفی جدا می شوند. وریدهای کره چشم نیز در مجموع ورید چشمی را تشکیل می دهند.

اعصاب چشم

اصلی ترین اعصاب چشم عبارتند از:

-عصب بینایی (اپتیک) همان طور که از اسم آن پیدا است، مربوط به حس دیدن است. این عصب، زوج دوم از اعصاب مغز است.

-عصب چشمی (افتالمیک) که حس کره چشم را تامین می کند. این عصب خود سه شاخه دارد.

-هم چنین در چشم اعصابی وجود دارد که باعث حرکت چشم می شود و به آنها اعصاب حرکتی کره چشم می گوییم.

ساختمان سیستم اشکی

سیستم اشکی شامل دو قسمت است:

-قسمت ترشح کننده اشک (شامل غده اشکی اصلی و فرعی)

-قسمت تخلیه کننده اشک

منبع: درسنامه دستگاه بینایی- دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی/ فصل اول آناتومی و رادیولوژی/ تألیف دکتر محسن نوروزیان، دکتر سوفیا صبوری.

Submit to FacebookSubmit to Google BookmarksSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn