علم را با لذت بیاموزید-بدن انسان

دستگاه درون ريز (اندوكرین) چيست؟

Submit to FacebookSubmit to Google BookmarksSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn

دکتر مونا زارع

دستگاه مترشحه داخلي يا سامانه درون ريز (سيستم اندوكرين) شامل غدد يا بافت هايي است كه ترشحات تحريك كننده غدد يا بافت هاي ديگر را به درون خون تراوش مي كنند. سيستم اندوكرين مواد خاصي به نام هورمون ترشح مي كند. هورمون يك كلمه يوناني است و به معني «من برمي انگيزم» است.

دستگاه درون ريز نقش اساسي در كاركرد طبيعي دستگاه هاي ديگر و تنظيم فعاليت آنها دارد و هرگونه كم كاري يا پركاري هريك از اجزاي اين سيستم موجب اختلال يا بيماري اعضاي ديگر مي شود.

به طوركلي هماهنگي و يكپارچگي فعاليت بافت هاي مختلف تحت كنترل دستگاه عصبي و پيام هاي شيميايي به نام هورمون ها است كه به وسيله سلول هاي دستگاه درون ريز ساخته و آزاد مي شوند.

هدف هورمون ها ممكن است سلول، بافت،‌ اندام و يا كل موجود زنده باشد. هورمون ها داراي گيرنده هاي اختصاصي در سلول هاي هدف هستند. مزيت گيرنده ها در اين است كه به غلظت هاي بسيار اندك هورمون پاسخ مي دهند. هورمون ها در كاركردهاي مختلف بدن از قبيل توليد مثل، تكثير، رشد، متابوليسم، تنفس و به طوركلي در حفظ ثبات بدن نقش دارند.

دستگاه درون ریز

دستگاه اندوكرين (درون ريز) از چندين غده پراكنده در سرتاسر بدن تشكيل شده است. اين غدد از يك نوع سلول يا تركيبي از سلول ها به وجود آمده اند.

برخلاف غدد برون ريز (اگزوكرين) كه ترشحات خود را به وسيله مجرا خارج مي كنند (مانند غدد عرق)، غدد درون ريز محصولات اختصاصي خود يعني هورمون ها را وارد بافت پرعرق مي كند و هورمون ها به وسيله عروق خوني به قسمت هاي مختلف بدن حمل مي شوند.

غدد اختصاصي اندوكرين (درون ريز) عبارتند از:

هيپوفيز- تيروئيد- پاراتيروئيد- فوق كليه (آدرنال)- اپي فيز- جزاير لانگرهانس پانكراس- تخمدان- بيضه- جفت و سلول هاي انترواندوكرين DNES (سلول هاي انترواندوكرين به عنوان غده تك سلولي در ديواره دستگاه هايي از قبيل گوارش، تنفس و مخاط هاي ديگر وجود دارد).

چه شباهتي بين دستگاه عصبي و درون ريز وجود دارد؟

در ديدگاه كلي دستگاه عصبي و درون ريز اعمال مهم و مشابه هم دارند. هركدام سيستمي جهت ارسال پيام هستند، هريك به صورت تحريك- پاسخ فعاليت مي كنند، هريك پيام هايي را انتقال مي دهند كه در برخي موارد خيلي محدود و منحصر بفرد است و در مواقع ديگر بسيار گسترده و وسيع و چند منظوره است و در نهايت هر يك جهت هماهنگي اعمال طبيعي دستگاه هاي بدن انسان نقش برجسته اي دارد.

بنابراين دستگاه عصبي و درون ريز با يكديگر به تحريكات رسيده پاسخ مي دهند كه اين امر از نظر يكپارچگي پاسخ هاي موجود زنده به تغييرات داخل و خارج حايز اهميت است.

چند مشخصه كه ارتباط نزديك دستگاه عصبي را با دستگاه درون ريز مشخص مي كند:

-سلول هاي عصبي (نورون ها) و سلول هاي درون ريز هر دو مي توانند موادي را به جريان خون آزاد كنند.

-بعضي از سلول ها مي توانند موادي را به عنوان انتقال دهنده عصبي بسازند و ترشح كنند و هم هورمون هاي پپتيدي (يكي از انواع هورمون ها) را بسازند و ترشح كنند.

-يك ژن مي تواند به يك انتقال دهنده عصبي، يك هورمون پپتيدي و يا هر دو نسخه برداري و ترجمه شود.

-مولكول هايي وجود دارند كه هم در رشد و توسعه دستگاه اعصاب و هم در رشد و توسعه سلول هاي درون ريز نقش دارند (مانند فاكتور رشد عصبي).

-گيرنده هاي هورموني و گيرنده هاي انتقال دهنده هاي عصبي از نظر ساختماني شبيه يكديگر هستند.

ارتباط نزديكي نيز بين دستگاه درون ريز و ايمني بدن انسان وجود دارد. به طوري كه پاسخ هاي ايمني و پاسخ هاي هورموني در برابر يك استرس با يكديگر هماهنگ هستند. حتي تعدادي از هورمون ها در سلول هاي ايمني ساخته مي شوند.

منبع: درسنامه دستگاه غدد- دانشكده پزشكي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي- فصل اول (مفاهيم كلي)

Submit to FacebookSubmit to Google BookmarksSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn